Hoewel onze medische zorg evolueert, bestaan ziekten nog steeds. Sterker nog, we worden alleen maar zieker, stelt de Belgische gezondheidspsycholoog Emelien Lauwerier. Ze pleit in haar boek De kunst van het ziek zijn voor een positievere kijk op ziektes, zonder ziekte te romantiseren. En de gezondheidspsycholoog zet kanttekeningen bij de continu drang om ziekten te willen labelen, diagnosticeren en te genezen.
Lauwerier is gezondheidspsycholoog en klinisch psychologe en legt uit dat ze altijd al interesse had in het mentale aspect van gezondheid. „Het boeit me enorm hoe lichaam en geest met elkaar verbonden zijn. Psychologie kan ons veel leren over hoe we gezond blijven in de brede zin van het woord. Wat mij verbaasde, is dat gezondheid vaak beperkt wordt tot ziekte, behandeling en de medische visie. Maar ziekte en gezondheid zijn ook psychologisch. Hoe ga je namelijk met dingen om? Waar vind je betekenis in? En wat doet ziekte met iemand? De medische visie is veel gehoord, maar ik wil een ander geluid brengen in dat debat en moedig aan tot een bredere blik. Daarin ben ik lichtelijk activistisch”, lacht Lauwerier.
‘Ziekte overkomt de mens’
Volgens de gezondheidspsycholoog worden we allemaal geconfronteerd met ziekte. Of het nu om onszelf of om een dierbare gaat. „Ziekte daagt uit en brengt beperkingen mee, maar het is ook interessant hoe verschillend mensen ermee omgaan.”
Lauwerier doet onderzoek naar de psychologische impact van ziekten en schreef het boek De kunst van het ziek zijn. „Mijn boek begint bij een korte historie van ziekte. Sinds de opkomst van infectieziekten hebben we in stijgende lijn de successen van de geneeskunde mogen aanschouwen. Tegenwoordig zien we dat mensen meer lijden aan chronische ziektes die complex zijn en niet meer acuut van aard. Ook de behandelingen van die ziektes werden steeds beter, innovatiever en doeltreffender. Maar dat betekent niet dat de medische wetenschap alles oplost.”
Ze vervolgt: „Bij bijvoorbeeld kanker zie je een hele hoop mensen die de ziekte overleven. De keerzijde is alleen dat velen onder hen klachten houden, zonder dat daar een duidelijke medische oplossing voor is. Onze huidige tijdgeest is gericht op genezen, efficiëntie en overleven. Dat is iets goeds, dat we beter worden, maar we verliezen daarmee ook uit het oog dat ziekte ons overkomt. Dat is altijd zo geweest. De strijd tegen ziekte maakt het niet makkelijk voor mensen om een betekenisvol antwoord op ziekte te vinden, daar waar deze chronisch van aard is, of lichamelijke klachten niet verdwijnen. Mijn missie is om die betekenis te zoeken.”
Welvaartsziekten
Tegenwoordig hebben we meer te maken met zogenoemde welvaartsziekten, benadrukt de gezondheidspsycholoog. „Dat is de nieuwe realiteit. En nee, die welvaartziekten zijn niet zo makkelijk oplosbaar en mensen blijven veelal klachten houden. Het medisch model biedt geen antwoord voor deze patiënten. Ons zorgsysteem is gericht op herstellen en terug naar ‘normaal’ en ‘gezond’. Maar helaas lossen we daar niet alles mee op. Want we blijven ziek en mensen moeten met een ‘nieuw normaal’ leren omgaan.”
Eerder vertelde ook hoogleraar Martijn Brouwers aan Metro over de link tussen welvaartsziekten en de overvloed aan suiker in onze maatschappij en huisarts Staf Hendrickx vertelde over het verband tussen deze ziekten en ultrabewerkte voeding.
Lauwerier noemt De kunst van het ziek zijn een verlengstuk van haar therapie en onderzoek. „Ik ben inmiddels een oudere rot in het vak en wilde mijn kennis delen met een breder publiek. Psychologie kan ons namelijk leren omgaan met ziekte, iets wat onvermijdelijk is en beperkingen met zich mee brengt. Een aantal ideeën in het boek bestaan al langer en refereren aan positieve gezondheid of een holistische, persoonsgerichte benadering van ziekte.”
Maar die inzichten vinden volgens Lauwerier slechts heel gestaag hun ingang in de zorg en de medische visie neemt nog vaak de overhand. „Mijn rebelse, activistische kant wil met dit boek een spiegel voorhouden. En daarmee wil ik niet uitdragen dat ik het allemaal beter weet. Ik ben net zozeer een kind van de huidige tijd. Maar ik denk dat deze tijdgeest en onze kijk op ziekten, vanuit het principe van genezen en overleven, voor sommigen juist problemen meebrengt. Zeker als jouw ziekte niet geneest of de klachten niet overgaan. Mensen blijven daardoor worstelen. Dat zie ik ook in mijn onderzoeken en in mijn praktijk. In de therapie die ik geef, wil ik laten zien dat er ook dingen mogelijk zijn.”
Gezondheidspsycholoog over nieuwe rol arts
In haar praktijk begeleidt de gezondheidspsycholoog namelijk mensen bij de omgang met bepaalde ziektebeelden. „Ik help mensen om voorbij de beperkingen te kijken en te onderzoeken wat wel kan. Een nieuwe aanpak, voorbij wat medisch mogelijk is.”
De ziekten waar de gezondheidspsycholoog bij begeleidt zijn bijvoorbeeld ziekten als MS, pijnsyndromen, burn-out, hart- en vaatziekten, longaandoeningen of diabetes. „Ze zijn chronisch van aard en/of complex. Behandeling vindt vaak plaats op multidisciplinair vlak. Deze ziekten vragen om een ander ritme en andere keuzes. Vaak kleven er ook nog psychosociale componenten aan deze aandoeningen. Ze hangen bijvoorbeeld samen met stress, leefstijl of omgevingsfactoren. Het klassieke medische model schiet daarin tekort. Vroeger was je bij infectieziekten overgeleverd aan de kennis van de arts. Maar de arts heeft ook tegenwoordig een nieuwe rol. Die moet naast de mensen gaan staan en proberen mee te bewegen en een gerichte benadering voor de patiënt te vinden.”
Mentale kracht door ziekte
In haar boek benadrukt Lauwerier dat het toelaten van emotionele last bij ziekten van belang is. „Ziekte brengt altijd worsteling met zich mee. Onzekerheid, het verlies van vertrouwen in ons lichaam en zorgen over de toekomst. Maar ik zie in onderzoek en in mijn praktijk nog een extra worsteling. Binnen ons zorgsysteem is er weinig ruimte voor alternatieven. Daardoor komen mensen vast te zitten in behandelingen die niet werken en dat zorgt voor frustratie en emotionele last.”
En dat kan anders, wat de gezondheidspsycholoog betreft. „Wat betekent de ziekte voor jouw leven? En hoe kun je betekenis vinden voorbij de ziekte? Dat is geen gemakkelijk pad. Veel mensen hebben chronische klachten en ondergaan al jarenlang behandelingen bij artsen en specialisten. Ik zeg overigens niet dat behandeling niet kan helpen bij complexe aandoeningen, maar het accent ligt vaak op het oplossen wat mis is. Maar vaak is het niet zo makkelijk oplosbaar.”
Volgens de gezondheidspsycholoog kan het toelaten van de emotionele last namelijk leiden tot persoonlijke groei en meer voldoening. „Dat is niet iets dat onmiddellijk lukt. Maar mensen zitten vaak vast in een vicieuze cirkel. Zij investeren alle energie in een behandeling, maar wat als die behandeling dan niks heeft opgeleverd? Ik zie dat als mensen bereid zijn om te stoppen met vechten en aanvaarden dat het leven niet meer ‘normaal’ wordt, dan ontstaat er ruimte. Dan kunnen zij kiezen welke weg ze op willen, in plaats van dat de ziekte dicteert hoe zij hun dagen doorkomen. Ze kiezen zelf de richting. Deze mensen kunnen op zoek gaan naar andere vormen van zingeving, een nieuwe rol of nieuwe verbinding. Dat vergt lef en is verdrietig, maar het kan wel. Ziekte kan, hoe pijnlijke het ook is, mentale kracht en verbondenheid brengen.”
‘Screenen, labelen en diagnosticeren’
We worden namelijk alleen maar zieker. Hoe kan dat? Lauwerier: „We worden demografisch gezien ouder. En daardoor is de kans ook groter dat we een ziekte ontwikkelen. Maar ook onze omgeving speelt mee. Door bijvoorbeeld bewerkte voeding en klimaatproblemen. En we worden ook zieker omdat onze blik op ziekte verandert. Tegenwoordig ligt de nadruk, mede door de welvaartziekten, meer op preventie. We screenen, labelen en diagnosticeren meer, maar soms maken we de mens ook onnodig bezorgd of zelfs zieker.”
Als voorbeeld noemt Lauwerier het bevolkingsonderzoek voor borstkanker. Eerder schreef Metro ook over het mogelijk nieuwe bevolkingsonderzoek naar longkanker en de kritiek die daarop klonk. „Statistisch gezien red je minder levens met bijvoorbeeld het borstkankeronderzoek, dan dat je mensen onnodig ziek maakt. De kans is namelijk groot dat je tumoren detecteert die nooit levensverkortend zijn geweest. Maar dat betekent wel dat je met detectie een populatie gezonde vrouwen, patiënt maakt. Dat is een belangrijke kanttekening bij dit soort onderzoeken. Er heerst een enorme drang om alles maar te willen fiksen, maar we vergeten dat gezond zijn niet betekent dat we alles kunnen oplossen. Soms wordt het leven zwaarder gemaakt door onze voortdurende strijd tegen ziektes.”
Positievere kijk
De gezondheidspsycholoog pleit voor een positievere kijk op ziekten. Lauwerier: „En nee, dat bedoel ik niet romantiserend. Ziek zijn, blijft namelijk zwaar. De positieve kijk gaat over erkenning dat je als mens de touwtjes in hanen kunt houden. Veel regie wordt nu overgedragen aan de zorgprofessional. Maar kunnen zij het niet voor je oplossen? Dan val je buiten de boot en dat levert frustratie op. Tegenwoordig voelt ziek zijn als falen en gezond zijn is de norm. Nee, we moeten leren dat ziek zijn onderdeel van het leven is. Het is een waarachtige menselijke ervaring die verlies, maar ook mogelijkheden kan brengen. Ik pleit ervoor om de zieke te zien als possibilist, oftewel iemand die ondanks ziekte heel wat mogelijkheden behoudt en betekenis kan vinden.”
Volgens Lauwerier komen er steeds meer initiatieven die passen bij deze benadering. „Kijk bijvoorbeeld naar inloophuizen voor chronische ziekten of kanker. We zouden de zorg moeten inrichten als een warm nest, waar verlies er mag zijn, maar er ook kracht en groei kan plaatsvinden. Met bijvoorbeeld sociale of artistieke projecten, maar ook natuur, meditatie of mindfulness. Dat hebben we lang met ‘hocus pocus’ geassocieerd, maar juist dat soort initiatieven helpen bij de behoeften van zieke mensen.”
Eerder sprak Metro met radioloog Sofie De Vuysere, die zelf ook borstkanker kreeg. Zij vertelde hoe yoga haar en andere kankerpatiënten hielp tijdens het ziekteproces.
Nieuwe creatieve manieren
Lauwerier vervolgt: „Ziekte kan voelen als een enorme berg, maar hoe kun je over die berg heen zien te komen? Of er wellicht langs gaan? Om op zoek te gaan naar een nieuwe horizon waar je voor kunt leven. In de zorg zie je nu veel behandelingen, maar bijster weinig eigen regie. Patiënten worden geconfronteerd met een defect lichaam, maar krijgen weinig in handen om zelf iets te kunnen doen. Zodat je leert zoeken naar nieuwe manieren. Ziekte roept namelijk halt toe in je ‘normale leven’ en vraagt om nieuwe creatieve manieren om te doen waar jij van houdt en wat je wilt in het leven. Daarom geloof ik dat we radicaler moeten inzetten op het realiseren van deze positieve kijk op ziekte.”
Volgens geluksonderzoeker kunnen we niet constant gelukkig zijn: ‘Maar je kunt geluk op bepaalde manieren wel vergroten’
Wat als je niet meer beter wordt? Psycho-oncologisch therapeut leert (kanker)patiënten omgaan met naderende dood
Foutje gezien? Mail ons. Wij zijn je dankbaar.
